Iğdır ve Yöresinde toplam 4 adet kümbet yapısı tespit ettik. Bunlardan 3 tanesi varlığını günümüzde de devam ettirirken, bir tanesi tamamen ortadan kalkmıştır. Günümüzde ayakta olan kümbetlerden Koli Kent Kümbeti ile Aralık Devlet Üretme içinde yer alan Hacı İbrahim Güdek Kümbeti, 20. yy.ın başlarında inşa edilmiştir. Plan ve mimari açıdan da herhangi bir özellik arz etmezler. Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki mezarlıklarda görülebilen bir şema göstermektedirler.
 1485 tarihli Çakırtaş ( Amarat ) Kul Yusuf  Kümbeti dışta sekizgen, içte dairesel bir plan şeması göstermektedir. Büyük Selçuklu Kümbetleri'nden,  Kümbeti Kabus ( 1006-1007 ) dışta aralıklı, üçgen yivli ve içte daireseldir. Burcu Demavent sekizgen ve Nahçıvan Mumine Hatun ( 1186-7 ) ise onikigen iken, içeride yine dairesel planlıdırlar. Bunun tersi olarak Burcu Müdevver ( 1167 ) dışta daire iken, içte ongen ve Milli Radkan ise içte sekizgen ve dışta yivli onikigendir. Diğer bir önemli örnek olan Cuga Köyü Kümbeti ise ( 13.yy.ın dördüncü çeyreği ), dışta onikigen içte yine daire planlıdır. Ancak bu son örnek pahlı ve yüksek tutulan oturtmalığıyla da Kul Yusuf Kümbeti'ne hiç benzemez. Görüldüğü kadarıyla sayıları azda olsa iç ve dış plan çeşitlemeleri Büyük Selçuklu döneminde uygulanmıştır. Görüldüğü kadarıyla sayıları az da olsa iç ve dış plan çeşitlemeleri Büyük Selçuklu döneminde uygulanmıştır. Anadolu Selçuklularda ise Konya'daki 2. Kılıç Arslan Kümbeti'nde ( 12.yy. sonları ) dış plan ongen, içi daireseldir. Kemah'daki Melih Mengücek Gazi Kümbeti ( 12.yy sonu-13.yy. başı ) sekizgenden daireye ve Kayseri Şah Cihan Hatun ( 13.yy.sonları ) onikigenden daireye dönüşür. Bu son örnek Azerbaycan kökenli olup, Kul Yusuf Kümbeti'ne benzemez. Bu örneklerden anlaşıldığına göre Kul Yusuf Kümbeti Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu bazına oturmaktadır. Ancak Anadolu'da ara kuşak örneği yoktur.
Diğer bir kümbet ise,  bugün tamamı ile ortadan kalkmış olan ve sadece fotoğraflardan tanımlayabildiğimiz Kızıl Kümbet'tir. İçten ve dıştan onikigen planlı, piramidal külahlı bu kümbetin şekil özelliklerinden,  özellikle Van Gölü yöresinde görülen onikigen gövdeli kümbetlerin bu yöre dışında bilinen üç örneğinden birini bu kümbet teşkil etmektedir. Onikigen kümbetlerin,  14. yy. ortalarından 15. yy. ortalarına kadar uzanan bir zaman dilimi içerisinde inşa edildikleri bilinmektedir
 Avlulu ve avlusuz hanlar olarak iki genel grupta ele alabileceğimiz Osmanlı öncesi devri Anadolu hanlarının,  plan ve düzen yönünden Karahanlılar devrine kadar uzanan bir geçmişe sahip oldukları genel olarak kabul edilmektedir.
Avlusuz hanların büyük çoğunluğunun küçük ölçüde yapılar olmasına rağmen, Iğdır Kervansarayı 23x55 m.lik boyutlarıyla avlulu hanların pek çoğundan büyüktür.
Uzunlamasına bir plana sahip olan Kervansaray'ın giriş holünün iki yanındaki hücrelerin benzerleri,  birçok Selçuklu hanında görülmektedir. Yalnız bu hanların hemen hepsinin avlulu hanlar olduğu, girişteki hücrelerin kapalı kısımda değil de avluda yer aldığı göz önünde tutulursa, sadece kapalı kısımdan meydana gelip de girişte hücrelere sahip bir başka Selçuklu hanı bilinmemektedir. Aşkale'nin Hacı Bekir Komu Köyü'nde bulunan Hacı Bekir Hanı, avlusuz olup genel düzen ve giriş kısmındaki hücreleri ile Iğdır Kervansarayı'nın bir kopyası durumundadır.
Ortadaki daha geniş ve yüksek, üç nefli holü ve önünde üç bölüm halinde Tonoz örtülü sahanlığı bakımından planı, Elazığ-Çemişgezek yolunda 13.yy. sonlarından kaldığı tahmin edilen Han İbrahim Şah'ın planına uygundur. Elazığ'ın doğusunda Ağın yakınında Makit Han avlusuz olarak aynı planı tekrarlıyor.
Iğdır Kervansarayı'nın inşa edildiği yörenin iklim özellikleri göz önüne alınırsa, sınırlı parasal olanaklar nedeniyle değil de çetin kış şartları yüzünden avlusuz olarak inşa edildiği sonucuna varılabilir.

Yorum (0)