Tarih boyunca “Sürmeli Çukuru” ve “Sa’d Çukuru” isimleriyle anılan, günümüzde ise Türkiye Cumhuriyeti’nin doğu sınırındaki kalesi olan Iğdır ovası, zengin bir aşiret ve boy haritasına ev sahipliği yapıyor. Araştırmacı Serdar Gündoğdu, bölge halkının kendi köklerini daha iyi tanıması amacıyla yaptığı okumalarda, Iğdır adını veren “İgdir” boyunun ötesindeki gizli kalmış kahramanları ve boyları kaleme aldı.
Oğuzların Sessiz Mirasçıları
Gündoğdu’nun çalışmasına göre, bölgeye vurulan Türk mührü sadece tek bir boyla sınırlı değil. İşte Iğdır’ın tarihsel dokusunu oluşturan o temel taşlar:
Geçmişten beri gelen bilinen isimleriyle Sürmeli Çukuru, Sa'd Çukuru ya da son yüzyılda Türkiye Cumhuriyeti sınırları içresinde kalan kısmıyla Iğdır ovası....
Bu kadim topraklarda yıllar boyu bir çok Türk boyu/ aşireti yaşamıştır. Tabi ki bunların en çok bilineni Iğdır/ İgdir veya İydir boyu olup diğerlerinin kim olduğu konusunda araştırmacılar dışında kimse pek bilgi sahibi değildir.
Anadolu'ya atılan ilk adımdan beri bölgede bulunan boylardan bazıları;
1- Bayat Boyu, bu boyun özellikle Kuzugüdenli oymağı Sürmeli ovasında Revan'a bağlı olan Aralık, Gerni ve Şüregel nahiyelerinde yaygın olarak yaşamışlardır.
Yine Bayat boyuna bağlı olan aşiretlerden Reyhanlu Bayatları da Gerni, Iğdır ve Aralık nahiyesine bağlı Eğerlü, Cankada ve Ali Hamzalı köyleri gibi bölgelerde yaşamlarını sürdürmüşlerdir.
2- Civanşiler boyu, Türk boyları arasında cesaretleriyle meşhur olmuş boylardan birisidir. Bunlar Gence'den Revan'a kadar olan geniş coğrafyada yaşamışlardır. Bu boya bağlı olan Mafruzlu, İbadi, Sofulu, Tamatlı, Karıbend, Behmenli, Şeyhbabalı ve Karaburunlu Oymakları bölgede varlıklarını sürdürmüşlerdir.
3-Döger Boyu, Karakoyunlularla birlikte bölgeye gelen bu meşhur Türk boyu genellikle Hüseyinli Köyü, Aralık ve Maku nahiyesini kışlak olarak kullanılırlardı.
4- Iğdır/ İgdir ya da İydir olarak bilinen Oğuz boyunun Anadolu coğrafyasında kalan önemli bir kısmı bölgeye adını vererek buradaki varlığını sürdürmüşken, İgdir boyunun burada yaşayan en önemli kolu Bozdoğanlardır.
5- Bölgede kurulan en önemli Türk devletlerinden biri olan Karakoyunlular tek başına bir boy olmayıp, Sa'dlu, Baharlu, Duharlu, Karamanlu, Alpagud, Çekirlü, Ayinlü, Hacılu, Döger, Bayramlu ve Ağaçeri boylarının bir araya gelmesiyle oluşmaktadır.
6- Kaçarlar, büyük kısmı Türkistan'da yaşayan Kaçarların önemli bir kısmı da Timurla birlikte Azerbaycan bölgesine yerleşti. Kaçarları oluşturan Sevgülen, Kaytak, Ağcakoyunlu, Kolsuzlu, Yıva Kaçarlarıyla birlikte Aralık ve Gerni nahiyelerinde sıklıkla yaşayanlar Ali Kaçarlu ve Kaçarlu oymaklarıydı.
Şimdilik bu kadar yeterli aziz dostlar!
Biz bu toprakların aziz evlatlarıyız derken atalarımızdan duyduğumuz kahramanlık hikayelerini dev aynasında göstermeden sadece olduğu gibi belgelerle anlatıyoruz. Sonradan bir tarih oluşturma kaygısı içerisinde değiliz sadece bu vatana kanını vermiş atalarımızın hakkını herkesin kabul etmesini istiyoruz.
Iğdır’ın bu köklü geçmişi, bölgenin sadece Türkiye’nin bir ili değil, aynı zamanda Türk dünyasının tarihsel bir özeti olduğunu bir kez daha kanıtlıyor.